آسیب‌شناسی رفتاری رهبران فرقه‌های نوظهور با تأکید بر رویکرد روان‌شناختی دینی/فائزه ابراهیمی/محمدتقی سازندگی

فرقه‌های نوظهور در جهان معاصر، بیش از هر چیز بر محور رهبرانی شکل می‌گیرند که با بهره‌گیری از ویژگی‌های شخصیتی خاص و سازوکارهای روانی پیچیده، قدرت نفوذ و کنترل پیروان را به دست می‌آورند. این پژوهش با رویکردی آسیب‌شناسانه، به بررسی شاخصه‌های رفتاری رهبران فرقه‌های نوظهور با تأکید بر تحلیل روان‌شناختی و داوری دینی اسلامی می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق، آن است که چه الگوهای رفتاری و روانی در رهبران این فرقه‌ها تکرار می‌شود و این الگوها چگونه در تثبیت اقتدار، مشروعیت‌سازی کاذب و تداوم فرقه نقش‌آفرین‌اند؟
روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی موردی برخی فرقه‌های شاخص نوظهور است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رهبران این جریان‌ها، واجد مجموعه‌ای نسبتاً ثابت از ویژگی‌ها هستند که می‌توان آنها را در چند محور مشخص طبقه‌بندی کرد:
نخست، خودبزرگ‌بینی و خودشیفتگی دینی که در قالب ادعاهای ویژه‌بودن، برخورداری از علم باطنی یا ارتباط خاص با امر قدسی بروز می‌یابد؛ دوم، رفتارهای اقتدارگرایانه و کنترل‌گر شامل حذف عقلانیت انتقادی، القای اطاعت مطلق و بی‌اعتبارسازی نهادهای مرجع دینی و علمی؛ سوم، دوگانگی گفتار و کردار که از یک‌سو با شعارهای معنویت‌گرایانه و اخلاقی همراه است و از سوی دیگر، در عمل به سوءاستفاده روانی، مالی یا عاطفی از پیروان می‌انجامد؛ و چهارم، گریز از مسئولیت اجتماعی و اخلاقی که در توجیه خطاها با ارجاع به تقدیر، آزمون الهی یا دشمن‌سازی بیرونی نمود پیدا می‌کند.
تحلیل این شاخصه‌ها در پرتو آموزه‌های اسلامی نشان می‌دهد که رفتار رهبران فرقه‌های نوظهور با مفاهیمی چون: غرور، استکبار، اضلال و بدعت‌گذاری دینی، قابل تطبیق است. نتیجه پژوهش، بیانگر آن است که شناخت دقیق این الگوهای رفتاری، نقش مهمی در تمایز رهبری دینی اصیل از رهبری فرقه‌ای انحرافی دارد و می‌تواند مبنایی برای طراحی راهبردهای پیشگیرانه فرهنگی، آموزشی و دینی در مواجهه با فرقه‌های نوظهور فراهم آورد.