عدم شناخت دقیق از جریانهای نواندیش دینی و پیوندهای درونی آنها، یکی از چالشهای اساسی پیش روی پژوهشگرانی است که به بررسی اندیشههای عرفی در جهان معاصر میپردازند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که جریانهای نواندیش دینی در دوران معاصر در جهان عرب کداماند و چه گونههای مختلفی از تقسیمبندی آنها میتوان ارائه کرد؟ روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و میکوشد ضمن تبیین گونههای ممکنِ تقسیمبندی این جریانها، مهمترین طرفدارن و اندیشمندان مؤثرِ آنها را معرفی کند. یافتهها نشان میدهد که نواندیشان از حیثهای مختلف از جمله از حیث موضع آنها در قبال فرهنگ غرب، از حیث نومعتزلی بودن یا نبودن، و براساس موضع آنها در قبال رابطه دین و دنیا تقسیمبندی میشوند. به لحاظ نومعتزلی بودن یا نبودن، از سه جریان مهم در جهان عرب میتوان سخن گفت: الف) جریان لائیک در جهان اسلام؛ ب) جریان روشنفکری اسلامی؛ ج) گروه نومعتزله. همچنین از حیث موضع جریانها در قبال فرهنگ غرب سه جریان را میتوان در جهان عرب برشمرد: الف) جریان پیرو سلف یا جریان موسوم به احیاء؛ ب) سنّت پیرو غرب یا جریان موسوم به لیـبرال؛ ج) موضع میانهرو یا جریان موسوم به اصلاح. در این میان، مهمترین نوع دستهبندی در باب جریانهای فکری جهان عرب را میتوان با توجه به موضع نواندیشان در قبال رابطه دین و دنیا دانست که ذیل این تقسیمبندی نیز سه جریان عمده یعنی جریان علمای اصلاح، جریان مسیحیان غربگرا و جریان عَلمانیون مسلمان در بین متفکران عرب قابلتوجّه محسوب میشوند.
)